Kenarları dağ sırası ile kuşatılmış, Türkiye’nin 1/5 lik yüzölçümüne
sahip en geniş coğrafi bölgedir. Yer şekilleri ve iklim özelliklerinin
etkisiyle 4 bölüme ayrılmıştır. Bunlar Yukarı Fırat Bölümü,
Erzurum-Kars Bölümü, Yukarı Murat-Van Bölümü ve Hakkari Bölümüdür.
Yer şekilleri
Bölgenin coğrafi özelliğini veren yükseltinin fazlalığıdır. Yüksekliği
3000 metreyi aşan, doğu-batı yönlü uzanan birbirine paralel dağ
sıraları ve bu dağlar arasında yer alan çöküntü ovaları ile yüksek
plotalar önemli yerşekilleridir.
Dağlar : Bölgeyi kuzeyden çevreleyen Karasu-Aras Dağları ile güneyden
çevreleyen Güneydoğu Toroslar, Şerafettin Dağları, Hakkari Dağları
Türkiye’nin çatısını oluşturan önemli dağ sıralarıdır. Volkanik
arazinin en geniş yer kapladığı bölgedir. Ağrı, Süphan, Nemrut ve
Tendürek başlıca sönmüş volkanlardır.
Ovalar : Bölgenin düzlükleri kuzeyde, Erzincan, Tercan, Erzurum, Iğdır
çöküntü ovalarıdır. Iğdır ovası, 800 metre ile bölgenin en çukur
yeridir. Güneyde ise Elbistan, Malatya, Elazığ, Bingöl ve Muş çöküntü
ovaları yer alır. Yüksekova ve Başkale ovalarının yüksekliği 2000
metreden fazladır. Bölge, kuzeydeki ve güneydeki çöküntü ovaları
boyunca uzanan fay hatlarıyla, Türkiye’nin önemli bir deprem
bölgesidir.
Platolar : Doğu Anadolu’da akarsularla yarılmış, çevresine göre
alçakta ve yüksekte olan değişik platolar bulunmaktadır. Fırat ve
kollarınca parçalanmış Uzunyayla, Erzurum-Kars platoları
başlıcalarıdır.
Akarsular ve Göller
Akarsular
Bölgede yer alan Aras ve Kura nehirleri Hazar Denizi’ne dökülür ve
kapalı havza oluştururlar. Dicle, Fırat ve kolları olan Karasu ile
Murat nehirleri bölgenin en önemli akarsularıdır. Bölge akarsularının
rejimi düzensizdir. Kar erimeleri ile beslendiklerinden yazın suları
kabarır. Yatak eğimleri fazla olduğundan hidroelektrik potansiyelleri
fazladır. Van Gölü havzası Türkiye’nin en geniş kapalı havzasıdır.
Göller
Göl bakımından Türkiye’nin en zengin bölgesidir. Volkanik set gölü
olan Van Gölü Türkiye’nin en büyük gölüdür. Suları sodalı olan gölde
feribot taşımacılığı yapılır. Diğer önemli gölleri; Erçek, Çıldır,
Aktaş (Hazapin), Hazar, Balık, Haçlı ve Nemrut gölleridir.
İklim
Bölgenin denize uzak ve yüksek olması nedeniyle karasal iklimin etkisi
görülür. Çok geniş bir bölge olması ve yükseklik farklarına bağlı
olarak iklim özellikleri farklılaşır. Erzurum-Kars Bölümü kış
mevsiminin en soğuk geçtiği, ortalama sıcaklıkların en düşük değerler
gösterdiği yerdir. Burada yaz yağışları fazladır. Yukarı Fırat Bölümü
daha güneyde yer alması ve yüksekliğin azalması nedeniyle bölgenin
sıcaklık bakımından en elverişli yeridir. Kış yağışları fazla olur,
yaz mevsimi ise kurak geçer.
Doğal Bitki Örtüsü
Bölgede orman örtüsü tahrip edilmiş olup, genellikle antropojen
bozkırlar görülür. Kars-Sarıkamış Yöresi’nde sarıçam ormanları yer
alır. Bingöl ve Tunceli çevresinde meşe ormanları yer alır. Yüksek
kısımlar ile Erzurum-Kars Bölümü’nde gür çayırlar ve otlaklar bulunur.
Nüfus ve Yerleşme
Türkiye’nin en seyrek ve Güneydoğu Anadolu’dan sonra en az nüfuslu
bölgesidir. Doğum oranı çok yüksek olmasına karşın çok göç verdiğinden
nüfusu azdır. Bölgenin dağlık olması, iklim özellikleri ve terör
olayları göçleri artırıcı etki yapmaktadır. Kentleşme oranı düşüktür.
Bölge nüfusunun büyük bölümü Yukarı Fırat Bölümü’ndeki ovalarla, Iğdır
Yöresi’nde toplanmıştır. Erzurum, Erzincan, Malatya ve Elazığ bölgenin
en kalabalık merkezleridir.
Bölgenin yüksek ve engebeli olması nedeniyle tarım alanları oldukça
azdır. Bunlar daha çok tektonik kökenli oluklar ve platolarda yer
alır. Malatya, Erzurum, Elazığ, Iğdır, Muş, Bingöl ve Erzincan ovaları
en çok ekim yapılan alanlardır. Karasallığın şiddetli olması nedeniyle
2000 m’nin üstünde tahıl tarımı yapılır. Tarım ürünü çeşidi az olan
bölgede buğday, arpa, şekerpancarı ve patates başlıca tarım ürünlerini
oluşturur.
Tarım Ürünleri
Pamuk : Iğdır ve Malatya ovalarında yetiştirilir.
Tütün : Muş, Bitlis ve Malatya’da ekimi yapılır.
Tahıllar : Buğday Malatya, Elazığ, Erzurum-Pasinler ve Horasan
ovalarında yetiştirilir. Buğdaya göre daha az sıcaklık isteyen arpa
ise Kuzeydoğu Anadolu platolarında yetiştirilir.
Şekerpancarı : Sulanabilen tarım alanlarında yetiştirilir.
Sebze : Lahana ve patates Erzurum-Pasinler ve Horasan ovalarında
yetiştirilir.
Meyve : Kayısı yoğun olarak Malatya’da sulanabilen alanlarda,
özellikle Fırat ve Tohma kıyılarında yetiştirilir. Ayrıca Malatya,
Elazığ ve Erzincan’da dut üretimi yapılır. Akarsu boylarında elma
bahçeleri bulunur.
Hayvancılık
Hayvancılık tarıma göre daha çok önemlidir. Nedeni iklim koşullarının
olumsuzluğu ve tarım alanlarının azlığıdır. Erzurum-Kars Bölümü’nde
yaz yağışları ve gür otlaklara bağlı olarak büyükbaş hayvancılık,
diğer bölümlerde ise küçükbaş hayvancılık yapılır. Hayvancılık mera
hayvancılığı şeklinde yapılır ve verim azdır. Hakkari ve Kars
yörelerinde arıcılık önemlidir.
Ormancılık
Türkiye ormanlarının %7’si bu bölgededir. Bölge ekonomisinde
ormancılık önem taşımaz.
Madenler ve Enerji Kaynakları
UYARI : Doğu Anadolu Bölgesi’nde volkanik arazi yaygın olduğundan
maden çeşidi boldur.
Madenler : Bölge maden ve enerji üretiminde ilk sırayı alır. Bölge
krom, demir, bakır, kurşun, kaya tuzu, barit, oltu taşı, manganez
yatakları işletir.
Krom : Elazığ’da Alacakaya (Guleman) Havzası, Türkiye’nin en büyük
krom çıkarım alanıdır.
Demir : En çok bu bölgede çıkarılır. Sivas-Divriği, Malatya-Hekimhan,
Hasançelebi, Çetinkaya havzalarında çıkarılır.
Bakır : Elazığ – Maden, Diyarkbakır-Ergani havzasında çıkarılır. Bakır
üretiminin yarısını bu bölge sağlar.
Enerji Kaynakları : En önemli linyit yatağı Afşin-Elbistan
Havzası’ndadır. Kalorisi düşük ve rezervi bol olan linyitler
Afşin-Elbistan termik santralinde kullanılır.
Enerji Üretim Tesisleri : Hidroelektrik üretiminin en fazla olduğu
yerdir. Fırat üzerinde Keban, Karakaya ve Tercan barajları ile
Kars’taki Arpaçay önemli hidroelektrik santralleridir. Afşin –
Elbistan termik santralinde linyit kömürü yakılarak elektrik üretilir.
Enerji tüketiminin en az olduğu bölgedir.
Endüstri
Başlıca endüstri tesisleri şunlardır :
Şeker : Erzurum, Malatya, Erzincan, Elazığ, Ağrı, Muş, Van-Erciş
Süt Ürünleri : Kars
Et Ürünleri : Van, Erzurum, Elazığ
Sigara : Malatya, Bitlis
Pamuklu Dokuma : Malatya, Erzincan
Fosfat : Sivrice-Elazığ
Ferrokrom : Elazığ
Kurşun : Keban
Ulaşım
Kışların sert ve uzun geçmesi, arazinin dağlık olması ulaşımı
güçleştirir. Bölgede doğu-batı yönünde uzanan tektonik oluklar ve
akarsu vadileri ulaşım açısından kolaylıklar sağlamaktadır. Dağlık
Hakkari Bölümü ulaşımın en zor sağlandığı yerdir. Diğer bölümler kara
ve demiryolu ile iç bölgelere bağlanmıştır. Ayrıca hava yolu ile
ülkenin bir çok kentine ulaşım sağlanmaktadır.
Turizm
Ulaşım güçlüğü ve konaklama tesislerinin yetersizliği nedeniyle turizm
gelişmemiştir. Dağcılık, kış turizmi, ve doğal güzellikleri açısından
önemli bir potansiyele sahiptir. Nemrut Kaldera Gölü, Van Gölü,
Gürlevik ve Bendimahi çağlayanları ilgi çeken doğa güzellikleridir.
Doğu Beyazıt’taki İshakpaşa Sarayı, Kars’taki Ani Harabeleri, Erzurum
ve Ahlat’taki Selçuklu eserleri önemli tarihi zenginliklerdir.
Bölgenin Ülke Ekonomisindeki Yeri
Aşağıda bölge ekonomisinde önemli yer tutan ürün ve ekonomik faaliyet
türlerinin listesi verilmiştir.
Kayısı
Şekerpancarı
Tahıl
Tütün
Süt
Et
Yapağı
Hayvancılık
Bakır
Demir
Krom
Manganez
Linyit
UYARI: Bölgede halkın ana geçim kaynağı tarımdır. Daha çok madencilik
ve hayvancılığa dayalı sanayi kolları yer alır. Ulaşımın güçlüğü
endüstrinin gelişmesini engellemiştir.