En küçük coğrafi bölge olan Güneydoğu Anadolu Bölgesi yer şekilleri ve
Buna bağlı olarak yerleşme ve ekonomik özellikler açısından iki bölüme
ayrılmıştır. Bunlar, Orta Fırat Bölümü ve Dicle Bölümü’dür. Bölgeyi
bölümlere ayıran sınır Karacadağ volkan konisinden geçer.
Yer şekilleri
Yer şekilleri sade olan bölgede yükseltisi fazla olmayan ova ve
platolar geniş yer kaplar.
Dağlar : Bölgenin kuzey kesiminde Toros dağ sırasının güney yamaçları
uzanır. Burada asıl Toroslar ile onun önünde ikinci bir kıvrımlı dağ
kuşağı uzanır. Bölgenin ortasında 1938 m yükseltiye sahip sönmüş
Karacadağ Volkanı yer alır. Bölgenin batısında ise Gaziantep Platosu
üzerinde yükselen Kartal Dağları önemli yükseklik oluşturur.
Ovalar : Karadağ’ın batısında Altınbaşak (Harran), Ceylanpınar ve
Birecik ovaları yer alır. Dicle nehri ve kollarının toplandığı
Diyarbakır Havzası’nda fazla geniş olmayan ancak çok verimli bir ovaya
geçilir.
Platolar : Karacadağ’ın batısındaki Şanlıurfa, Gaziantep, Adıyaman
platoları Fırat ve kolları tarafından derin bir şekilde yarılmıştır.
Karacadağ’ın doğusu ise daha engebeli bir yapı gösterir. Bu bölümün
güneyinde Mardin-Midyat Eşiği yer alır.
Akarsular ve Göller
Akarsular
Bölgenin iki önemli akarsuyundan biri olan Fırat, kaynağını Doğu
Anadolu Bölgesi’nden alır. Bölgede ise Toroslar’dan gelen Kahta ve
Karadağ’dan gelen küçük akarsularla beslenir. Güneydoğu Toroslar’ın
güneye bakan yamaçlarından birçok kol halinde çıkan Dicle Nehri ise
bölgenin diğer önemli akarsuyudur. Her iki akarsu da Basra Körfezi’ne
sularını boşaltır.
Göller
Bölgede doğal oluşumlu göl yoktur. Ancak Fırat ve Dicle üzerinde
kurulmuş baraj gölleri bulunmaktadır. Bölgenin ve ülkenin en büyük
baraj gölü olan Atatürk Barajı bu bölge sınırları içindedir.
İklim
Denizden uzak olduğu için sıcaklık bakımından karasal iklim
özellikleri görülür. Kışlar oldukça soğuk olup, en çok yağış bu
mevsimde düşer. Yaz mevsimi ise enlemin, karasallığın ve güneyden esen
çöl rüzgarlarının etkisiyle çok sıcak ve kurak geçer. Buharlaşma
şiddeti çok fazla odluğundan yaz mevsiminin en kurak geçtiği bölgedir.
Ayrıca batıdaki Gaziantep Yöresi’nde belirgin olarak Akdeniz ikliminin
ektileri görülür.
Doğal Bitki Örtüsü
Bölgenin doğal bitki örtüsü bozkırdır. İç Anadolu bozkırlarına göre
çok fakirdir. Bölgede antropojen bozkırlar da geniş yer kaplamaktadır.
Ormanların en az alan kapladığı bölge olan Güneydoğu Anadolu’da mevcut
ormanların büyük bölümü de tahrip edilmiştir. Toros Dağları
eteklerinde görülebilen ormanlar ise kuraklık nedeniyle çok zayıftır.
Dicle Nehri boylarında yer yer kavak ve söğüt toplulukları görülür.
Nüfus ve Yerleşme
Nüfusu en az olan bölgemizdir. Ancak doğum oranının yüksek,
yüzölçümünün küçük olması nüfus yoğunluğunun fazla olmasına neden
olmuştur. Orta Fırat Bölümü ve özellikle Gaziantep Yöresi yoğun
nüfuslanmıştır. Yağışın azaldığı düzlüklerde nüfus azalır. Bölgede
ekonomik gelişmenin yavaş olması, terör olayları gibi nedenlerden
dolayı göç veren bir bölgedir. Ayrıca mevsimlik işçi göçleri de
olmaktadır.
Tarım halkın temel geçim kaynağıdır. Tarım arazisi geniş olmasına
karşın kuraklık nedeniyle tarımın en önemli sorunu sulamadır. Tarım
topraklarının çok parçalı, tarım işletmelerinin küçük işletmeler
şeklinde olması tarımsal verimi düşürmektedir. Tarım alanlarının üçte
biri nadasa alınmaktadır. G.A.P. (Güneydoğu Anadolu Projesi) ile
birlikte sulu tarım alanları genişlemekte, nadas arazisi azalmakta,
tarım ürünü çeşitliliği artmaktadır.
Tarım Ürünleri
Buğday : Bölgedeki tarım alanlarının yarısından fazlasında buğday
ekilir. En fazla ekim alanına sahip Şanlıurfa’yı Diyarbakır izler.
Arpa : Bölgede yetiştirilen diğer önemli tahıl olan arpa, en fazla
Şanlıurfa, Siirt ve Adıyaman’da yetiştirilir.
Pamuk : Bölgede en fazla ekilen endüstri bitkileri arasında yer alan
pamuk, halen sulanmakta olan Akçakale ve Gaziantep’te yetiştirilir.
Kırmız Mercimek : Kuraklığa dayanıklı bir baklagildir. Türkiye
üretiminin tamamına yakınını bu bölge sağlar. En çok Şanlıurfa ve
Gaziantep’te yetiştirilir.
Susam : Az bir alanda ekimi yapılmaktadır. Ancak üretimi bölge için
önem taşır.
Çeltik : Siverek’te yetiştirilmektedir.
Antep Fıstığı : Bölgenin karakteristik ürünüdür. Üretimin % 90’ı bu
bölgede gerçekleşir.
Üzüm : Özellikle Gaziantep çevresinde bağcılık gelişmiştir. Üretilen
üzüm yaş olarak tüketilmesinin yanı sıra pekmez, pestil ya da içki
yapımında kullanılır.
Zeytin : Akdeniz ikliminin etkileri görülen Gaziantep yöresinde Kilis
ve Islahiye çevresinde yetiştirilir.
Tütün : Sulama ile birlikte ekim alanları genişlemektedir. Üretimde
Adıyaman ve Batman önde gelir.
Sebze : Sulanabilen alanlarda domates, biber, patlıcan gibi çeşitli
sebzeler yetiştirilmektedir.
Meyve : Bölgenin karpuz üretiminde ayrı bir yeri vardır. Özellikle
Diyarbakır çevresinde ağırlığı 20 kg’ı aşan karpuz yetiştirilmektedir.
Hayvancılık
Bölgede hayvancılık önemli bir ekonomik faaliyettir. Bölgenin doğal
özellikleri ve gelenekleri hayvancılığın gelişmesine zemin
hazırlamıştır. Bitki örtüsünün bozkır olması nedeniyle küçükbaş
hayvancılık yaygındır. Bölgede en çok koyun yetiştirilir. Koyundan
sonra en fazla yetiştirilen kıl keçisidir ve Toros Dağları eteklerinde
otlatılır. Ayrıca Toros Dağları’nda arıcılık yapılmaktadır.
Ormancılık
Kuraklık nedeniyle ormanların en az bulunduğu bölgedir. Toroslar’ın
eteklerinde bulunan ormanlar da çok zayıftır. Bu nedenle bölgede
ormancılık gelişmemiştir.
Madenler ve Enerji Kaynakları
Madenler : Bölge maden bakımından zengin değildir. Gaziantep, Islahiye
ve Kilis’te krom ve bakır yatakları bulunur. Kilis-Gölbaşı’nda fosfat
çıkartılır. Ayrıca Toros Dağları’nda krom ve çinko yatakları vardır.
Enerji Kaynakları : Petrolün çıkarıldığı tek bölgedir. Diyarbakır
Havzası’nda Raman, Garzan, Şelmon yatakları ile Adıyaman’da Yanarsu
Havzası’nda çıkartılır. Türkiye’nin petrol boru hatları bu bölge
topraklarından geçer. Ayrıca Cizre’de önemli bir enerji kaynağı olan
linyit çıkarılır.
Enerji Üretim Tesisleri : Bölge enerji üretiminde giderek önem
kazanmaktadır. G.A.P. kapsamında 22 hidroelektrik santral kurulması
planlanmıştır. Önemli barajları Atatürk, Kralkızı ve Deve Geçidi’dir.
Endüstri
Başlıca endüstri tesisleri şunlardır :
Besin : Diyarbakır, Şanlıurfa
İçki : Gaziantep, Şanlıurfa, Diyarbakır
Pamuklu Dokuma : Gaziantep, Adıyaman, Diyarbakır
Battaniye, Kilim, Halı : Siirt, Gaziantep
Petrol Rafinerisi : Batman
Ulaşım
Bölgede önemli dağ sıralarının olmaması ulaşımı kolaylaştırmıştır.
Ancak Güneydoğu Toroslar, İç ve Doğu Anadolu ile olan ulaşıma engel
olmaktadır. Irak ve Suriye’ye bağlanan önemli yollar da bölgeden
geçmektedir. Bölgede iki ana demiryolu hattı vardır. Bunlardan biri
Kurtalan-Diyabakır-Gaziantep üzerinden Doğu ve İç Anadolu ile
bağlantıyı sağlar. Diğeri Adana-Gaziantep üzerinden geçerek Nusaybin’e
ulaşır. Güneydoğu Anadolu’daki demiryolu hattında çoğunlukla tarımsal
ürün ve maden taşınır.
Turizm
Doğal güzellikleri ve tarihi zenginliğine karşın bölge turizm
açısından yeterince gelişememiştir. Adıyaman’daki Nemrut Dağı’nda
bulunan Komagene krallığına ait mezarlar ve çeşitli anıtlar adeta açık
hava müzesi durumundadır. Şanlıurfa’daki Balıklı Göl halk tarafından
kutsal sayılmakta, dinsel turizm için potansiyel oluşturmaktadır.
Diyarbakır’da bulunan Orta Çağ’a ait surlar, kuleler bölgedeki diğer
turistik zenginliklerdir. Ayrıca Gaziantep Yöresi’ndeki Karkamış ve
Roma dönemine ait kalıntılar çok fazla turist çekmektedir.
Bölgenin Ülke Ekonomisindeki Yeri
Bölgenin Türkiye ekonomisine katkısı çok azdır. Doğu Anadolu
Bölgesi’nden sonra geri kalmış ikinci bölgemizdir. Aşağıda bölge
ekonomisinde önemli yer tutan ürün ve ekonomik faaliyet türlerinin
listesi verilmiştir.