Unitaryenler deyimi; teslisi ( Hıristiyanlıkta ki gibi üçlü bir tanrı
anlayışını) reddeden, dini düşünce taraftarlarına verilen genel bir
addır.
Unitaryen adı "Tanrının Birliği" inancından gelmektedir.
Hristiyanlıkta Pavlus ile ortaya çıktığını ileri sürülen Teslis
doktrinine karşı , ilk yüzyılda başlayan ve Arsus ile şekillenen bir
muhalefet bulunmaktadır. 325 yılında yapılan İznik Konsili'nde
Aryus'un görüşleri reddedilmiştir. Bu tarihten sonra Aryus 'un
görüşleri Aryanizm adıyla biline gelmiştir. Ancak "Unitaryenizm"
adıyla bir Hareket haline gelmesi 16.yy dadır. Avrupa 'da ve İngiltere
'de Unitaryenliğin yayılması Reformasyon devresinde ve sonrasında
Kutsal Kitabın serbest ve bağımsız incelenişiyle at başı
yürümüştür..Böylece üçlemeye karşı tenkitler.16.yy ve sonrasında
ortaya çıkmıştır. İspanya'da Michael Servetus (1511-1533)bu yolda
hayatından olmuştur. Jonn Biddle (1616 - 1662) İngiliz Unitaryenliğin
babası diye nitelendirilirken Faustus Socinus (1539 - 1604), İsa
Mesih'in şahsı ile ilgili inançları, onun sadece insan olduğu şeklinde
netleştirmiştir.8
Unitaryen hareketi bir çok Hıristiyan ülkesinde yasaklanmış ve
taraftarları göçe zorlanmıştır.(17 yüzyılda). Unitaryen hareketi, dini
konulardaki geniş toleransıyla,18 yy ‘da gelişmesini sürdürmüştür.
Saygı gören bir piskopos olan Theophilus Lindsey, Unitaryenler
toplantısı yapmış ve toplantı yeri mabet olmuştur. İlim adamı olan
Joseph Priestley , Unitaryenlerin liderliğine getirilmiştir. Fakat bu
yeni dini hareketin üyeleri sürgün ve hatta 1813 yılına kadar ölüm
cezasıyla cezalandırılmıştır. Unitaryenlerin çoğu merkezi Boston 'da
bulunan ve "Amerika Unitaryen Cemiyeti"nin kurulduğu Amerika'ya göç
etmişlerdir. İngiltere 'de yeniden yapılanan Unitaryenler 1825
yılında, "The British and Foreign Unitarian Association" (Britanyalı
ve Yabancı Unitaryenler Birliği) oluşturmuşlardır. O günden bu tarafa
da varlıklarını sürdürmüşlerdir.
Unitaryenler'in İnanç Esasları
Unitaryenlerin inanç esasları; Tanrı'nın birliği, Tanrı'yı ve
insanları sevmekten, ebedi bir hayata inanmaktan ibarettir.
İnançla ilgili meselelerde, otoritelerin değil, aklın kabul ettiğini,
çeşitli din ve görüşlere karşı hoşgörüyü esas alırlar. İsa'nın
hatırasına saygı gösterirler, ancak "Tanrılığı"nı reddeder ve
"yanılmaz" olduğunu kabul etmezler. Hıristiyan Kutsal Kitap'larını
insan tecrübesinin bir belgesi olarak görür, fakat yazarlarının, insan
olukları için,hata yapabileceklerini ileri sürerler.
Unitaryenler, insanın günah işlemeğe,hata yapmaya eğimi olsa da asıl
itibariyle günahkar olduğuna inanmazlar. Unitaryenler, cehennem ve
ahiret konusunda farklı düşünceye sahiptirler. Tanrı'nın her dönemde
insanlara doğru yolu göstermek için peygamberler gönderdiğini kabul
ederler. İsa Mesihi de bunların en üstünü olarak görürler.
Unitaryenler, dualarda herhangi bir destek ve dilekte bulunmayı
Tanrı'nın işine karışma olarak telakki ederler. Ölümden sonra insan
ruhunun yaşadığına; ahiret hayatının nasıl ve ne derecede olacağını
bilemeyeceklerine,fakat Tanrı'ya sevgilerinden dolayı cehennemde
olmayacaklarına inanırlar.
Günümüzde Unitaryenler
Bir çok Avrupa ülkesinde teşkilatlanmakla birlikte, en yoğun olarak
Amerika, Kanada, Macaristan, Polonya, Transilvanya ve İngiltere 'de
faaliyette bulunmuş olan Unitaryenler; bugün Avrupa ve Amerika
ülkelerinde yaşamaktadırlar.
