Başkent Tuşpa (Van) olan Urartu Devleti; en güçlü döneminde
günümüzdeki Doğu Anadolu, Kuzeybatı İran, Irak'ın küçük bir bölümü ile
Ermenistan'ın güneyine egemendi. Sınırları kuzeyde
Erzurum-Kars-Ardahan yaylası, güneyde Toroslar, doğuda Urmiye Gölü
havzası, batıda Fırat Nehri (şimdiki Karakaya baraj alanı) olarak
çizilebilir. Urartu döneminde kuzeyde Diauehi, Qulha, Tariu ülkeleri
ile bozkırlı Isqugulu toplumları, batıda Hatti (Melitea, Qumaha ve
Tabal), güneyde Assur güneydoğuda Mana ve Parşua ülkeleri
bulunmaktaydı.
Urartu adına Assur yazıtlarında ilk kez Uruatri biçiminde M.Ö.XIII.yy
rastlanmaktadır. M.Ö. XIII yy ile IX. yy arasında Uruatri ve Nairi
toplulukları Doğu Anadolu'da beylik ve aşiretler halinde
yaşamışlardır.
Bölgede Urartularda Krallık M.Ö. IX. yy ortasında I. Sarduri ile ilan
edilir. İlk Urartu yazıtı ve Van Kalesi'ndeki ilk anıtsal mimari bu
krala aittir. Uratu Krallığı ;M.Ö. 7. yy'daki en güçlü krallarındandan
biri olan II. Rusa'dan sonra ise gittikçe zayıflamış ve M.Ö. VI. yy
başlarında tarih sahnesinden çekilmiştir
Urartular’da Din ve Tanrılar
Van/ Meher Kapı anıtındaki yazıta göre, Urartu'da adlarına belirli
dönemlerde kurban kesilen ve ilk üç sırayı Haldi, Teişeba ve
Şivini’nin paylaştığı 79 tanrı, tanrıça, tanrısal özellik
bulunmaktadır.Haldi ;(Eşi Bagbartu/ Bagmaştu/ Arubani) Urartuların baş
tanrısı idi. Haldi, Assur yazıtlarında XIII.yy'dan itibaren rastlanan
bir isim idi. En büyük tapınağı Muşaşir'de idi. Teişeba (Fırtına T)
Hurri kökenlidir ve Hititlerde Teşup ile aynı tanrı olmalıdır. Şivini
de (Güneş T) Hurri kökenlidir. Hititlerdeki Şimegi'nin karşılığıdır.
Urartular Anzaf, Çavuştepe, Ayanıs ve Toprakkale gibi büyük
merkezlerde tanrıları için kule tipi tapınaklar ve Meherkapı gibi açık
alanlardaki kayalara kapı görünümlü kutsal nişler yapmışlardı
Ölü Gömme
Urartu'da yakarak veya yakmadan gömü yapılmaktaydı. Yönetici kesim ve
olasılıkla aileleri büyük kale ve merkezlerin yakınındaki çok odalı
kaya mezarlarına birlikte, diğerleri ise olasılıkla sosyal statülerine
göre toprak altına inşa edilen oda mezarlara, basit toprak mezarlara
veya yakılarak urne adı verilen küplere gömülmekteydiler. Merkezde Van
Kalesi, batıda Palu, Mazgirt, Altıntepe'de, kuzeyde Aras Nehri'nin
güney bölgesinde, doğuda Sangar (İran'da Bastam'ın kuzeyi) gibi önemli
merkezlerin yakınında çok odalı kaya mezarları bulunmaktadır. Dilkaya,
Karagündüz ve Yoncatepe'de ise soyulmadan günümüze ulaşmış, içinde
birden çok gömü bulunan yeraltı oda mezarları incelenmiştir.
