Divan edebiyatımızın Leyla ile Mecnun, Hüsrev ile Şirin, Yusuf ile
Züheyla, v.b. mesnevilerini; halk edebiyatımızın Kerem ile Aslı, Tahir
ile Zühre, Arzu ile Kanber, v.b. öyküleri; meddah öykülerini; Battal
Gazi, Hayber Kalesi, v.b. gibi dinsel ve tarihsel öyküleri bir kenara
bırakırsak, Avrupa’daki anlamıyla öykü ve roman türleri Türkiye’ye
Tanzimat edebiyatı ile girmiştir. Çeviri ile başlayan bu süreç,
taklitler ile devam ederek gelişmiş ve kimliğini kazanarak günümüze
gelinmiştir.
Edebiyatımızda görülen roman biçimindeki ilk eser, Yusuf Kamil
Paşa’nın Fénelon’dan çevirdiği “Telemak”tır (1859). Bu eser
özetlenerek çevrilmesine rağmen uzun yıllar (“ahlak kitabı” olarak
görüldüğünden) okullarda okutulmuştur.
Bu ilk dönemde bu tercüme eseri takip eden bir çok eser daha
çevrilmişti. Ancak, bu eserlerdeki en büyük sorun “dil”di. Dil oldukça
ağırdı. Alışılagelen eski dil kullanımı Batı romanına uygun değildi.
İkincisi de batı kültürü ile Osmanlı kültürü arasında ki ahlak
farkıydı. Çevrilecek eserler Müslüman ahlakına ters düşmemeliydi.
Türk edebiyatında öykü ve roman alanındaki yerli ürünler, Ahmet
Mithat’ın 1870’te basılan “Kıssadan Hisse” ve “Letaif-i Rivayat” adlı
öykü kitapları ile verilmeye başladı.
Tanzimat döneminde çeviri eserler için söz konusu olan dil ve ahlak
sorunları yerli eserlerin de başlıca sorunları oldu.
Tanzimat Edebiyatı öykü ve roman özellikleri :
1. Tanzimat edebiyatı öykü ve romanında olaylar çoğunlukla günlük
yaşamdan veya tarihten alınmıştır; olayların olmuş ya da olabilir
izlenimini bırakması gerektiği konusunda bütün Tanzimat romancıları
birleşmişlerdir.
2. İlk öykülerde topluluk önünde anlatılan meddah öykülerinin etkisi
ve tekniği görülür.
3. Daha ilk eserlerden başlayarak, Tanzimat edebiyatı öykü ve
romancılarının bir kısmı halka (Ahmet Mithat, Emin Nihat, Şemsettin
Sami, Nabizade Nazım), bir kısmı aydın kişilere (Namık Kemal, Sami
Paşazade Sezai, Recaizade Mahmut Ekrem) seslenmeyi tercih etmişlerdir.
4. Bunun sonucu olarak da, halka seslenen yazarlar sade dille, aydın
kişilere seslenen yazarlarsa yabancı sözlük ve dil kuralları ile yüklü
bir dille yazmışlardır.
5. Eserler genel olarak, duygusal, acıklı konular üzerine kurulmuştur.
6. Tanzimat öykü ve romanında işlenen önemli temalar: “tutsaklık”;
zorla yapılan evliliklerin doğurdu acı sonuçlar; Batı uygarlığı ile
Osmanlı uygarlığı arasındaki farkların karşılaştırılması; kadın erkek
arasında ki ilişkilerde değişik ortamlarda gelişen evlilik, aşık olma
temaları ağırlıklı olarak işlenmiştir.
7. Tanzimat edebiyatının ilk döneminde yetişen ve romantizm akımının
etkisi altında kalan yazarların eserlerinde bu akımın özelliği olarak
:
a. Tesadüflere çok yer verilmiştir.
b. Yazarların kişiliği gizlenmemiş; ikide bir okuyucuya “Ey Kaari!”
(okuyucu) diye seslenilmiş; olaylar okuyucuyla konuşa konuşa
yürütülmüştür.
c. Sırası düştükçe, olayın yürüyüşü durdurulmuş, bir takım bilgiler
verilmiştir.
d. Roman aracılığı ile bireyi eğitme ve toplumu düzeltme amacı
gözetilmiş; bunun için de siyaset, din, ahlak, felsefe v.b. ile ilgili
düşünce ve bilgiler ya olayın yürüyüşü durdurulup ya da olayların
örülüşü içinde dolaylı olarak okuyucuya aktarılmıştır.
e. Kahramanlar çoğu zaman yaşamdan alınmış doğal kişilerdi. Ancak kimi
zaman olağanüstü olaylara ve insanlara da yer verilmiştir.
f. Kahramanlar çoğu zaman tek yönlüdür. İyiler tamamen iyi, kötüler de
tamamen kötüdür.
g. Olayların sonunda, çoğu zaman iyiler ödüllerini, kötüler ya da
suçlular cezalarını alırlar.
h. Kahramanlar çoğu zaman bir görüşte aşık olurlar.
i. Yer ve çevre tasvirleri çoğu zaman eseri süslemek için yapılmıştır.
j. Kişi tasvirleri de çoğu zaman olay içinde eritilmemiş; tersine,
olayın yürüyüşü durdurularak, kişinin kaşı, gözü, saçı, v.b.
özellikleri teker teker anlatılmıştır.
10 – Tanzimat edebiyatının ikinci döneminde yetişen realizm
(gerçekçilik) ile natüralizm (doğalcılık) akımlarının etkisi altında
kalmaya başlayan yazarların eserlerinde ise, gözleme önem verilmiş,
nedenlerle sonuçlar arasında bağlar aranmış, olağanüstü olaylar ve
kişiler bırakılmış, anlatılan her şeyin olabilir izlenimini
bırakmasına dikkat edilmiştir.
Tanzimat Edebiyatının öykü ve roman yazarlarının başlıcaları :
Romantizm etkisi altındakiler :
- Ahmet Mithat
- Emin Nihat
- Şemsettin Sami
- Namık Kemal
Realizm etkisi altındakiler :
- Sami Paşazade Sezai
- Mehmet Murat
- Recaizade Mehmet Ekrem
Natüralizm etkisi altındakiler :
- Nabizade Nazım
(Özet)
Cevdet Kudret
“Edebiyatımızda Hikaye ve Roman I”
Varlık Yayınları, 1977
