Kapalı bir ekonomide milli gelir ve istihdam düzeyini belirleyen iki
harcama kalemi vardır: Yatırım (I) ve Tüketim harcamaları (C). Yatırım
harcamaları tüketim harcamalarına nazaran daha çok dalgalanmalar
gösterir ve çarpan etkisi (multiplier effect) ile milli gelir ve
istihdam üzerinde daha geniş etkiler yapar. Böylece yatırım yoluyla
yaratılan gelir bu amaçla yapılan harcamalardan birkaç daha fazla
olmaktadır.
Yatırım: Belli bir dönemde bir ekonomide mevcut sermaye malları ve
teçhizat stokuna yapılan net ilavedir.Eskime ve aşınma bedeli (depreciation)
kadar yatırıma telafi edici(ikame) yatırım denir.Menkul değerlerin
(hisse senedi,tahvil..) satın alınması yatırım değildir; çünkü yeni
üretim kapasitesi yaratmamıştır.
Hangi Harcamalar Yatırım Harcamalarıdır?
Alet, makina, teçhizatgibi sermaye mallarına
Bina, yol, köprü, baraj ve benzeri inşaatlara
Firmalarca depolarında bulundurdukları ham, yarı ham ve mamul mallara
(bu üçüne envanter ya da stok da denir) yapılan harcamalar yatırım
harcamalarıdır.
Otonom (autonomous) yatırımlar milli gelirdeki değişimlerden
etkilenmezken uyarılmış (induced) yatırımlar etkilenir.
Sermayenin Marjinal Etkinliği (marjinal efficiency of capital):
Bir firmanın yatırım konusunda vereceği karar şu üç değişkene
bağlıdır:
Yatırım için gerekli bina, makina teçhizatın arz fiyatı
Yatırımdan ömrü boyu getirmesi beklenen hasılat,
Cari faiz oranı
NOT: Bizim kitapta yatırımı real interest rate, sales, business
confidence etkiler deniyor.
İleriki bir dönemde elde edilecek hasılatın bugünkü değerini
hesaplamak için
K = R / ( I + i )t
formülü kullanılır.K bugünkü değeri R ileride elde edilecek geliri, i
faiz oranını, t de dönemi göstermektedir.
İşte yatırımın ömrü boyu getireceği hasılat tahmin edilip onun bugünkü
değeri hesap edilir ve buna R denirse, R'nin şu an yatırım mallarına
yapılan harcamalardan fazla olması gerekir ki girişimci yatırım
yapsın.
Sermayenin marjinal etkinliği sermaye malından ömrü boyu getirmesi
beklenen hasılat dizisinin bugünkü değerinin söz konusu sermaye
malının arz fiyatına eşitleyen iskonto oranıdır, r ile
gösterilir.Yatırım yaparken r ile cari faiz oranı(i) karşılaştırılır.
r > i olduğu sürece yatırım yapılır.
Yatırımlar arttıkça üretimde sermayenin payı artacak ve azalan
verimler kanunu harekete geçecektir.
Eğer yatırımlar belli bir kesime yapılıyorsa diğer koşullar sabitken
arzın artması o kesimde üretilen malların fiyatlarını düşürecektir.
Keynes S = I eşitliğini gelir ve harcamalarda meydana gelen
değişmelerle açıklar (Klasik iktisatçılar faiz ile açıklıyordu).
Yatırımı üretim kapasitesi ve sermaye mallarını yaratmak için yapılan
harcamalar olarak düşündüğümüzde yatırım olayının harcamalar ile
başladığını anlarız.Örneğin 10 milyar liralık yatırım yapacak kişi bu
10 milyarı çeşitli yerlere(arsa, demir, çimento) harcar. İşte bu
harcama girişimciye gerekli mal ve hizmeti verenlerin geliri
olacaktır.Fakat bu kişiler elde ettikleri gelirin tamamını
harcamayacak bir kısmını tasarruf edecekitir. Tasarruf etmeyip
harcadıkları kısım bir üçüncü kişi ya da kişilerin geliri olacakonlar
da bir kısmını harcayıp bir kısmını tasarruf edecektir.Sonuçta yatırım
harcamaları kendisi kadar bir tasarruf artışı sağlayacak S=I eşitliği
kurulacaktır.
Diğer bir ifade ile tasarruflar yatırımın bir fonksiyonudur ve
yatırımın artması tasarrufları artırırken azalması tasarrufların da
azalmasına neden olur.
Tasarruf Paradoksu
Yatırım harcamaları milli geliri artırıcı istihdam hacmini yükseltici
bir etki yapar.Tasarrufların böyle bir etkisi yoktur.Kısa dönemde
milli geliri azaltııcı etki yaparlar. Ancak yatırımlara gerekli fonu
hazırlayan tasarrufların yatırımlara dönüşerek uzun vadede gelir ve
istihdam artırıcı unsur oldukları açıktır.
Yatırım Çarpanı (çoğaltanı)
İlke olarak bir ekonomideki bağımsız tüketim harcamaları ile otonom
yatırım harcamaları kendilerinin birkaç katı oranında gelir ve
istihdam hacmi yaratmaktadır.Buna çarpan ya da çoğaltan etkisi (multiplier
effect) denir.Tüketim harcamalarını bir yana bırakırsak yatırım
harcamaları ile ilgili iki ütür çarpan vardır:
Basit Çarpan : Yatırım çarpanı formülü:
k = 1 / ( 1 - deltaC / deltaY )
deltaC / deltaY hatırlayacağınız gibi marjinal tüketim eğilimi(MPC)dir
ve yatırım çarpanı ile doğru orantılıdır. Ancak yatırım çarpanının
milli gelirde artış sağlayabilmesi için ekonominin eksik istihdamda
olması gerekir (bak Eksik İstihdam )
Süper Çarpan: Yatırım gelirleri birkaç kat artırdığında bu artışın mal
ve hizmetlere olan talebi de artırır. Bu artış yeni yatırımlara yol
açar.Bu yeni yatırımların( ki bunlar uyarılmış yatırımlarıdır) da
tekrar milli geliri birkaç kez artıracağı kolayca anlaşılır.Süper
yatırım çoğaltanı formülü:
ks = 1 / ( 1 - deltaC / deltaY - deltaI / deltaY ) olur.
Burada I uyarılmış yatırımlardır.
Hızlandıran Prensibi:
Bir ekonomide belli bir dönemde bir önceki döneme nazaran nihai
tüketim mallarına olan talepte meydana gelen artış yatırım mallarına
olan talepte çok daha fazla bir artışa yol açmaktadır. İşte bu etkiye
hızlandıran prensibi(acceleration prenciple) denmektedir.
Denge Geliri, Deflasyonist Açık ve Enflasyonist Açık
Kapalı bir ekonomide(ithalat ve ihracat yok) toplam talebin tüketim ve
yatırım harcamalarından (C +I ) oluştuğunu söylemiştik. Ayrıca otonom
harcamalardaki( I, G, X ) artışın toplam talebi de (çoğaltan
etkisiyle) artıracağını belirttik.