Rol ve iş bölümü terimleri, sosyolojinin olduğu kadar, sosyal
psikoloji, antropoloji, çalışma sosyolojisi gibi pek çok yakın branşın
veya sosyolojinin alt disiplinlerinin de asli kavramları arasındadır.
Bir bakıma toplumsal hayatı açıklayan en önemli fenomenleri, sosyal
ilişkileri ve sosyal yapıyı işaret etmektedirler. Durkheim, Weber,
Merton gibi sosyal teoriye değerli katkılarda bulunmuş bilim adamları,
teorilerini yoğun bir şekilde bu kavramları kullanarak inşa
etmişlerdir. Kısaca sosyal rol ve iş bölümü, modern sosyal hayatta
görülen iki önemli toplumsal fenomendir. Herhangi bir çalışma
ortamında iş bölümünü ve rol dağılımını etkileyen muhtelif faktörler
bulunmaktadır. Rol dağılımı sadece teknik bir fenomen olmayıp,
sosyolojik ve sosyal psikolojik faktörlerin önemli ölçüde etkisi
altındadır. Çalışma sosyolojisinde rol dağılımıyla ilgili
değerlendirmeler yapabilmek için bu kavramların ana hatlarıyla ortaya
konulması gerekmektedir.
Öte yandan, sosyal yapının karmaşıklığı nedeniyle bu iki kavrama
atfedilen anlamlar birbirine karışmakta ve böylece sosyal sistemin
anlaşılmasında güçlük çekilmektedir. Herhangi bir iş ortamında söz
konusu olan çalışma sistemindeki iş bölümü ve sosyal rollerin neler
olduğu ve nasıl teşekkül ettiği ortaya çıkarılarak birbirinden
ayrılabildiği takdirde, iş yerlerindeki ya da çalışma guruplarındaki
pek çok problemin de önüne geçilebilecektir.
Rol, sosyolojide çok sık kullanılan esas terimlerden biri olarak
dinamik bir kavramdır. Bir grup veya sosyal durum içinde yer alan
belli bir statü tarafından ifade edilen spesifik haklar ve görevlerin
sebep olduğu davranış biçimleri olarak anlatılabilir. Sosyal hayatta
mevcut olan her bir statüye ait bir dizi davranış beklentileri vardır.
Bu beklentiler, hem o rolü ifa eden şahıs hem de toplum için aynıdır.
Tavır kavramı ise, inançların, duyguların ve niyetlerin bir karışımı
olarak tanımlanmaktadır (Allport, G. W. 1935, s. 7). Böylece belirli
bir rol, belirli bir statünün tüm kültürel özellikleriyle
bütünleşmektedir.
Öte yandan davranış ile rol terimleri arasında bu bakımdan bir fark
yoktur. Her ikisi de eş anlamlı olarak, belirli bir statüye has ve
uyulması gereken kurallardan kaynaklanan fiilleri ifade etmektedirler.
Babalık veya annelik statüsüne ait davranışlar, aynı zamanda bu
statülere ait rollerdir. Toplum tarafından müsaade edilen ve hoş
görülen davranış biçimleri bir araya gelerek bir kurallar (norm)
dizisi oluşturmaktadırlar. Böylece fert sosyal hayat içinde nasıl
hareket edebileceğini veya bir başka insanın nasıl hareket edeceğini
bilmekte ve bu şekilde sosyal bir düzenin kurulması ve idamesi mümkün
olmaktadır. Davranış standartlarının olmadığı, korku, karmaşa ve
belirsizliğin hüküm sürdüğü ortamda bir düzenden söz edilemez. Sosyal
yapıda, belirli bir statüdeki insanın nasıl hareket etmesi gerektiğine
dair toplumda yansıyan mecburiyetlere uyulmaması, rol ihlali veya
davranış bozuklukları olarak adlandırılır.
İş bölümü, belirli bir alandaki uzmanlaşma kadrosunu işaret
etmektedir. Mesela bir meslekte, endüstride, toplumda veya ailede
mevcut uzmanlıkların listelenmesi o sahadaki iş bölümünü ortaya
koymaktadır. İş bölümü ancak, bir davranış sahası, bu davranışın
farklılıkları ve bu davranışı sergileyen bir dizi insan belirlendikten
sonra ortaya konabilir (Biddle, 1966, s. 40).
Toplum, belirli amaçları ve görevleri olan unsurların birbirleriyle
olan ilişkilerinin sosyal bir bütünü oluşturduğu yapılanmadır. Bu
çerçevede söz konusu olan bütünü meydana getiren unsurlarının
ayrışmasını iş bölümü, bu unsurların birbirleriyle olan ilişkilerinde
beklenen davranış biçimlerini ise sosyal rol olarak kabul etmek
mümkündür. Böylece sosyal roller, iş bölümünün bir sonucu olmaktadır.
İş bölümü ise toplumun bütünlüğünü meydana getiren unsurlardır.
Sistemin bütünlüğünü rol ve iş bölümü açısından biraz daha açmakta
fayda vardır. Rol, toplumsal ilişkide yüz yüze geldiğimiz olgudur,
onun gerisinde iş bölümü yatmaktadır. Öte yandan bir "bütün" ortak
özelliklerin bir araya gelmesiyle meydana gelmektedir. Buradaki
"özellik" kavramından kastedilen anlam, farklı bünyelerde (unsurlarda)
aynı şeyin ya da aynı amacın mevcut olması halidir. Aynı özelliği
taşıyan değişik unsurların bir arada bulunmalarıyla bir bütün
oluşmaktadır. Böylece bir bütünde, başka bir ifadeyle sosyal sistemde
hem ortak özellikler hem de farklı özellikler bulunmaktadır. Kısaca
bütün, ortak özelliklerin veya amaçların belli bir anlam ifade
edecekleri şekilde bir araya gelerek oluşturdukları yapıdır.
İş bölümü, sosyal sistemi meydana getiren aynı amaca yönelik, fakat,
farklı özelliklerin bir sonucudur. Bu hususa bir örnek olarak tıp
konusunu kullanabiliriz. Sağlığı (ya da tıbbı) bir sistem olarak
düşünürsek, doktor, hasta, hemşire, hastabakıcı, eczacı, hastane
idarecisi ve teknisyenler bu sistemin birer unsurlarıdırlar. Bu
sıfatlar aynı zamanda sağlık bütününü oluşturan birer iş bölümüdür.
Sağlık olgusunu sağlamak için toplum iş bölümüne gitmiştir. Bu amaca
yönelik bir kısım görev, yetki, sorumluluk ve bilgiler doktorlara, bir
kısmı hemşirelere, bir kısmı eczacılara ve öteki ilgili kesimlere
dağıtılmıştır. Bu şekilde bir iş bölümü sağlanmıştır. Eğer tıbbın
fonksiyonu olan tedavi etme rolünü bir tek mesleğe, mesela doktorluğa
atfetmiş olsaydık, bu alanda diğer çalışanlar doktorların
istediklerini yapan sadece birer hizmetli olurlardı.
Öte yandan, her bir kesim, ortak amaçlarını gerçekleştirmek için
yükümlendikleri ve sadece kendilerine has olan görevlerini yerine
getirmektedirler. Bunlar aynı zamanda o konumda bulunanlardan
beklenilen davranış biçimleridir; başka bir deyişle sosyal rollerdir.
Böylece top yekün bir çalışmayla sistemin ortak amacı
gerçekleştirilmektedir. Sosyal yapıyı ve onu oluşturan tavırlar, ya
çevre faktörlerinin etkisiyle kendi kendilerine şekillenmektedir (Hewstone,
1986, s. 96) ya da grup içi ilişkiler ve tercihler sebebiyle (Tajfel,
1981, s. 12). Grup içi veya dışı özellikler ne olursa olsun iş bölümü
evrensel bir idraktir.
Aşağıda bir doktorun çevresinde örülü olan karşılıklı rol beklentileri
gösterilmiştir. Tedavi ettiği hastasına karşı sergilediği doktor rolü
başka, bir meslektaşına ya da hastane yöneticisine karşı başkadır.
Doktorluk statüsü bir dizi rol setleri taşımaktadır. Mesela,
doktor/doktor, doktor/hemşire, doktor/hasta, doktor/yönetici ve diğer
ilişkiler doktor statüsü çerçevesinde teşekkül etmiş ayrı ayrı birer
rol setlerdirler (Hess, 1988, s. 82). Ayrıca bu rol, doktorun kırk
yaşında bir erkek ya da altmış yaşında bir kadın olmasına göre de
değişecektir. Davranışlar sahip olunan yaş, cinsiyet, eğitim gibi
diğer statüler bakımından değişmektedir. Mesela orta yaşlı bir insan
daha genç yaştaki birinden daha fazla statülere sahip olacağından
serdettiği rol dizileri daha yoğun ve karmaşıktır.
Sosyal statüler ve bağlı rol dizileri birçok faktörün etkisiyle
teşekkül etmekte ve zaman içinde de değişmektedir. Bir ferdin statüsü
ile ilgili olarak eğitim, gelir, meslek, aile ve diğer sosyal çevre
faktörleri karşılıklı etkileşim içindedirler. Mesleklerin tasnifi,
statülerin ölçümlenmesi ve prestijlerinin sıralamaları birçok
araştırmalarda yapılmıştır.
İş bölümü veya meslekler, tarih boyunca tespit edilmiş olan her
toplumda görülebilmektedir; fakat endüstriyel dönemin en önemli
karakteristiği iş bölümü ve uzmanlaşmanın olağanüstü artmış olmasıdır.
Tarım toplumu dönemindeki bir köyde en çok birkaç meslek
sayılabilecekken, günümüzde Amerikan Çalışma Bakanlığının yayınladığı
Meslekler Sözlüğünde 12,000'den fazla meslek tanımlanmaktadır.
Sosyolojideki iş bölümü ise burada sözü edilen mesleklerden çok daha
fazla anlam taşımaktadır. Durkheim, Weber, Marx, Parsons gibi sosyal
bilimciler, modern toplumlardaki yoğun uzmanlaşmanın sosyal birliğin
bozulması yönünde potansiyel bir tehlike taşıdığı görüşündedirler. Bu
kadar yoğun iş bölümü sonucu her bir işçi, işin çok küçük bir kısmını
yapmakta ve ortak kültüre de son derece sınırlı bir şekilde
katılmaktadır. Böyle bir durumda ortak değerlerin üretilmesi ve
paylaşılması oldukça güçleşmektedir.
DİE'nin yaptığı bir araştırmada, meslekler sosyo-ekonomik olarak
toplam yedi sınıfta gruplandırılmaktadır. Bu gurupların tamamı bütün
meslekleri kapsamamakta, meslekleri tespit edilemeyenler için ayrı bir
grup tahsis edilmektedir. Ayrıca isim olarak adlandırılmamış ve branş
itibariyle genel bir tasnif yapılmıştır.
Türkiye'de meslek gurupları ve istihdam edilenler:
Meslek Gurubu
Miktar (1000 kişi)
İlmi ve teknik elemanlar, serbest meslek sahipleri ve bunlarla ilgili
meslekler
1,266
Müteşebbisler, direktörler ve üst kademe yöneticileri
454
İdari personel ve benzeri çalışanlar
933
Ticaret ve satış personeli
1,890
Hizmet işlerinde çalışanlar
1,647
Tarımcı, hayvancı, ormancı, balıkçı ve avcılar
8,985
Tarım dışı üretim faaliyetlerinde çalışanlar ve ulaştırma makineleri
kullananlar
5,123
Meslekleri tayin edilemeyenler
99
Toplam
20,396
Kaynak: DİE, Hane halkı İşgücü Anketi Sonuçları: Yaş gurubu, cinsiyet
ve meslek gurubuna göre istihdam edilenler. (Ekim 1994). http://www.die.gov.tr/turkish/istatis/isgucu/isgucu.html
(1.4.1998).
Halen kullanılan ölçümlerden biri Hatt ve North tarafından 1946
yılında gerçekleştirilmiş olan çalışmadır. 1963 yılında National
Opinion Research Center[1] tarafından araştırma tekrar edilerek
bulgular daha geniş bir zaman süreci içinde değerlendirilmiştir. Bu
araştırmada doksan civarında mesleğin prestij sıralaması
yapılmaktadır. Bazı roller günümüzde artık söz konusu değildir,
bazılarının ise prestij sıralamasındaki yeri değişmiştir. Ancak,
sosyal rol ve iş bölümünün tarihi boyut içinde de bir
değerlendirmesini yapmak açısından bu tablo önem taşımaktadır.
İş bölümü ve rol sadece teknik bir fenomen değildir. Sınırsız sayıda
sosyal psikolojik nüanslar da taşımaktadır. İş bölümü kavramında
karşılıklı etkileşim vardır. Bir görevin veya bütünün paylaşımı veya
yükümlenilen katkı anlaşılmaktadır. Bütünün sahip olduğu özellik iş
bölümünde de görülür. Katılımcılık, pay sahibi olma veya aynı işi
yapma söz konusudur. İş bölümü veya meslekler, toplumun ürettiği
sosyal rollerden doğrudan etkilenmektedirler. Sosyal rol ise bir dizi
normlara bağlı kalarak fertlerin sergiledikleri davranışlardır. Sosyal
etkileşim esnasında rol veya fonksiyon içinde bulunulan duruma ve
ferdin kişiliğine göre değişmektedir. Ferdin mobilize olması iş bölümü
ve rol imkanını artırmaktadır.
Sosyal roller iş bölümünden kaynaklanmaktadır. Başka bir deyişle her
sosyal rol bir iş bölümüne tekabül etmektedir. Bu anlamda iş bölümü,
rolün teknik bir tanımıdır. Bazen ortaya çıkan teknik farklılıklar rol
problemleri yaratabilmektedir.
İş bölümü aynı zamanda hiyerarşik bir yapılanmadır. İşe yeni başlayan
birisi bu hiyerarşinin en altından işe girmekte ve çalıştıkça ve
teknik gelişmelerle birlikte mesleki olarak yukarıya doğru hareket
etmektedir. Teknoloji geliştikçe bir kısım görevler daha alt
kademedekilere aktarılmaktadır. Meslekler ve insanlar belirli sınırlar
içinde ikmal edilmekte, yenilenmekte, eksikleri giderilmekte ve yeni
gelişmelerle donatılmaktadırlar. Mesela hemşireler zaman içinde
doktorların birçok görevlerini devralmaktadırlar ve bilgi birikimi,
teknik ve görev bakımından doktorların bulunduğu konuma
yaklaşmaktadırlar (Hughes, 1971, s. 311-6). Bu anlamda ise, iş bölümü
dinamik olarak sürekli yeniden yapılanmaktadır.
Kaynaklar
Allport, G. W. (1935). Attitudes. in a Handbook of Social Psychology,
(ed. C. Murchison.) Worcester, MA: Clark University Press.
Biddle, B. J. ve Thomas, E. J. (1966). Role Theory: Concepts and
Research. New York: John Willey & Sons.
DİE, Hanehalkı İşgücü Anketi Sonuçları: Yaş gurubu, cinsiyet ve meslek
gurubuna göre istihdam edilenler. http://www.die.gov.tr/turkish/istatis/isgucu/isgucu.html
(1.4.1998).
DPT, Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı. ftp://ftp.dpt.gov.tr/pub/ekutup96/plan7/,
(1.4.19980).
Hartt, P. K., ve C. C. North. "Jobs and Occupations: A Popular
Evaluation," Opinion News (September, 1947), 3-13.
Henri, T. (1981). Human Groups and Social Categories. Cambridge:
Cambridge University Press.
Hess, B. B., E. W. Markson ve P. J. Stein. (1988). Sociology. NY:
McMillan.
Hewstone, M. ve R. Brown. (1986). Contact and Conflict in Intergroup
Encounters. Oxford: Blackwell.
Hodge, R. W., P. M. Siegel ve P. Rossi. "Occupational Prestige in the
United States, 1925-63," American Journal of Sociology, v.70 (November
1964), s.286-302.
Hughes, E. C. (1971). "Studying the Nurse's Work". The Sociological
Eye: Selected Papers. New York: Aldine.
Miller, D. C. (1970). Handbook of Research Design and Social
Measurement. New York: David McKay Comp.
[1]R. W. Hodge, P. M. Siegel, P. Rossi, "Occupational Prestige in the
United States, 1925-63," American Journal of Sociology, v.70 (November
1964), s. 286-302.